જીવામૃત બનાવવાની રીત | Jivamrut

 જીવામૃત એટલે શું?

        જીવામૃત એ એક પ્રકારનું ઓર્ગેનિક ખાતર છે જેનો ઉપયોગ કુદરતી રીતે છોડના વિકાસને વધારવા માટે થાય છે. તે એક પર્યાવરણને અનુકૂળ ઉકેલ છે જે ગાયના છાણ, ગૌમૂત્ર, ગોળ, ચણાનો લોટ, પાણી અને માટીને જોડીને બનાવવામાં આવે છે. આ જૈવિક ખાતરને ભારતના વિવિધ પ્રદેશોમાં 'જીવામૃત' અથવા 'જીવામૃત' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

જીવામૃત બનાવવાની રીત સામગ્રી :- 

૧૦ કિ.ગ્રા. દેશી ગાયનું છાણ 

દેશી ગાયનું મૂત્ર - ૮-૧૦ લીટર 

ગોળ - ૧.૫-૨ કિ.ગ્રા. 

ચણાનો લોટ ૧.૫-૨ કિ.ગ્રા. 

પાણી - ૧૮૦-૧૯૦ લીટર 

ઝાડની નીચેની માટી - ૫૦૦ ગ્રામ 

 જીવામૃત બનવાની રીત :- 

જીવામૃત બનાવવાની પ્રક્રિયા એકદમ સરળ છે.

 ઉપરોક્ત વસ્તુઓને પ્લાસ્ટિકના એક પીપમાં નાખીને લાકડાના ડંડાથી મિશ્ર કરવું અને આ મિશ્રણને બે થી ત્રણ દિવસ સુધી સડવા માટે છાયામાં મૂકી દેવું. દરરોજ બે વાર સવાર-સાંજ ઘડિયાળના કાંટાની દિશામાં લાકડાના ડંડાથી બે મિનીટ ફેરવવું અને જીવામૃતને કોથળાથી ઢાકી દેવું. એના સડવાથી એમોનિયા, કાર્બન ડાઈઓક્સાઇડ, મીથેન જેવા હાનીકારક વાયુઓનું નિર્માણ થાય છે. 

 જીવામૃતનો ઉપયોગ કરવાનો સમયગાળો :-

 ઉનાળામાં જીવામૃત બન્યા પછી સાત દિવસ સુધી ઉપયોગમાં લઇ લેવું જોઈએ અને શિયાળામાં ૮ થી ૧૫ દિવસ સુધી તેનો ઉપયોગ કરી શકાય. ત્યાર બાદ વધેલું જીવામૃત જમીન ઉપર ફેકી દેવું જોઇએ. 

       જીવામૃતનો ઉપયોગ સજીવ ખેતી કરતા ખેડૂતોમાં લોકપ્રિયતા મેળવી રહ્યો છે. રાસાયણિક ખાતરોથી વિપરીત, જીવામૃત પર્યાવરણ અથવા જમીનની ગુણવત્તાને નુકસાન કરતું નથી. તે જમીનમાં સૂક્ષ્મજીવાણુઓની પ્રવૃત્તિમાં વધારો કરે છે, જે છોડ દ્વારા વધુ સારી રીતે પોષક તત્વોનું શોષણ કરે છે. તે કુદરતી જંતુનાશક તરીકે પણ કામ કરે છે અને જીવાતો અને રોગોને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે.

     જીવામૃત ઉપર એક વૈજ્ઞાનિક સંશોધન કરેલ જેમાં જીવામૃત તૈયાર કર્યાના ૧૪ દિવસ પછી વધુમાં વધુ ૭૪૦૦ કરોડ જીવાણુંઓ (બેક્ટેરિયા) જોવા મળ્યા હતાં. તે પછી તેની સંખ્યા ઘટવી શરૂ થઇ. સમયાંતરે તેમાં ગોળ અને ચણા નો લોટ ઉમેરતા રહીએ તો તે દ્રાવણ ને લાંબા સમય સુધી ઉપયોગ કરીશ શકાય. આ જીવામૃત જયારે પિયત સાથે ખેતરમાં આપવામાં આવે ત્યારે જમીનમાં જીવાણુંઓની સંખ્યા અવિશ્વસનીય રીતે વધે છે અને જમીનના ભૌતિક, રાસાયણિક અને જૈવિક ગુણધર્મોમાં સુધારો થાય છે. 

 જીવામૃત નું કાર્ય :- 

     જીવામૃત આટલું બધું ચમત્કારીક પરણામ દેવાવાળું છે તો શું આ પાકના મૂળમાં નાખવાનું કોઈ ખાતર કે ખોરાક છે? હું તમને બતાવવા માંગુ છુ કે જીવામૃત કોઈપણ છોડ-ઝાડને આપવા માટેનો કોઈ ખોરાક નથી. આ તો અસંખ્ય સૂક્ષ્મજીવાણુંઓનો વિશાળ ભંડાર છે. આ બધા સુક્ષ્મજીવાણુંઓ જે પોષક તત્વ અલભ્ય હોય તેને લભ્ય બનાવે છે. બીજા શબ્દોમાં આ સૂક્ષ્મજીવાણુંઓ ખોરાક બનાવવાનું કામ કરે છે. એટલા માટે આપણે એને છોડ- ઝાડના ખોરાક બનાવનાર અથવા રસોયા પણ કહી શકીએ. 

         દેશી ગાયના એક ગ્રામ છાણમાં ૩૦૦-પ૦૦ કરોડ સુધી સૂક્ષ્મજીવાણુંઓ હોય છે. જયારે આપણે જીવામૃત તૈયાર કરીએ છીએ તો તેમાં આપણે દેશી ગાયના ૧૦ કિ.ગ્રા. છાણને ૨૦૦ લીટર પાણીમાં ભેળવીયે છીએ. આવું કરવાથી માનીલો કે આપણે ૩૦લાખ કરોડ જીવાણુંઓ એમાં નાખી દીધા. ૨૦મિનીટમાં આ જીવાણુંઓ એમની સંખ્યા બમણી કરી દે છે. ૭૨ કલાક પછી એમની સંખ્યા અસંખ્ય થઇ જાય છે. આ જીવામૃતને જયારે આપણે પાણી સાથે જમીન પર નાખીએ તો એ ઝાડ-છોડને ખોરાક આપવા માટેની તૈયારી કરવામાં લાગી જાય છે. જમીનમાં ગયા બાદ જીવામૃત એક બીજુ કામકરે છે, આ જમીનની અંદર ૧૦થી ૧૫ ફૂટ સુધીમાં સૂષુપ્ત અવસ્થામાં રહેલ દેશી અળસિયા તથા બીજા જીવજંતુઓને ઉપરની તરફ ખેંચીને કામે લગાડે છે.

     જીવામૃતના ફાયદા માત્ર છોડ પૂરતા મર્યાદિત નથી. તે પર્યાવરણ અને પ્રાણીઓના સ્વાસ્થ્ય પર પણ હકારાત્મક અસર કરે છે. જીવામૃતના ઉપયોગથી ખેતીમાં વપરાતા રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોની માત્રામાં ઘટાડો થાય છે, જે બદલામાં જળ પ્રદૂષણ અને જમીનનું દૂષણ ઘટાડે છે. વધુમાં, ગાયના છાણ અને ગૌમૂત્રને હિન્દુ ધર્મમાં પવિત્ર માનવામાં આવે છે, અને જીવામૃતમાં તેનો ઉપયોગ આધ્યાત્મિક લાભો હોવાનું માનવામાં આવે છે.